Twierdza poligonalna - Fort Winiary


Pod względem architektonicznym Twierdza Poznań była dziełem nowatorskim. Po raz pierwszy bowiem zastosowano tu system fortyfikacji nazwany później - nowopruskim.


4905
162

 
Pierwszym krokiem ku realizacji planów budowy twierdzy stało się przeniesienie wsi Winiary i Bonin położonych na górującym nad miastem Wzgórzu Winiarskim, tj. w miejscu, w którym powstać miała przyszła Cytadela (Fort Winiary). Prace budowlane rozpoczęto 23 czerwca 1828 r. W dniu tym przystąpiono do kopania rowów pod projektowane fosy. Roboty postępowały wprawdzie wolno, lecz z pruską systematycznością. Materiałów dostarczały budowniczym cegielnie m.in. z Wildy, Rataj, Przepadku, Radojewa, Promnic i Żabikowa. Wszystkie gotowe obiekty natychmiast uzbrajano i obsadzono załogą. Już 1 października 1834 r. król pruski Fryderyk Wilhelm III zaliczył Poznań do twierdz drugiej klasy, zdolnych do obrony. W grudniu 1834 r. oddano do użytku całość redity koszarowej - Kernwerku, tj. części rdzennej fortu, projektu mjr. Johanna Leopolda Ludwiga von Brese (1787-1878). Ogólny zarys umocnień Cytadeli ukształtował się ok. 1842 r., lecz ostateczna sylwetka twierdzy formowana była jeszcze w lalach siedemdziesiątych XIX w., m. in. rękami jeńców wojennych. Stała się ona wówczas najistotniejszym elementem opasującego miasto (dzisiejsze śródmieście) wewnętrznego, poligonalnego pierścienia fortyfikacji.
 
Nierozpoznani, fot. K. Fryś

Wybudowana w myśl założeń systemu nowopruskiego Cytadela, zajmowała obszar ok. 100 ha. Zewnętrzne umocnienia z fosami wzniesiono na planie wielokąta. Kernwerk tworzyły trójkondygnacyjne podpiwniczone koszary posiadające w części tylnej dwie wieże obserwacyjne z tarasami artyleryjskimi. Prowadziły do niego mosty: główny, dla artylerii oraz dla piechoty. Od południa reditę zabezpieczały śluzy: Mała - na Wierzbaku i Wielka - na Warcie. Mogły one spiętrzać wody, tworząc rozlewiska na przedpolu twierdzy. Na końcach obu śluz usytuowano forty: Wojciecha (Fort Hake) - przy Małej Śluzie oraz Przyczółek Mostowy (Fort Roon) - przy Wielkiej Śluzie. Całość twierdzy otoczona była wałem głównym, wzmocnionym od północy trzema bastionami i czterema wysuniętymi rawelinami, od strony południowej koszary flankowane były ogniem z czterech samodzielnych redut. Łączna długość zewnętrznej linii obronnej wynosiła ok. 3 km. Cytadelę otaczała sucha fosa szerokości 6 - 32m i głębokości ok. 7m. Wszystkie wzniesione obiekty posiadały mury ceglane o grubości 1,3 - 1,8m. Dookoła całego kompleksu fortecznego prowadziła tzw. kryta droga na stoku bojowym.

W 1839 r. król Fryderyk Wilhelm III wyraził zgodę na wzniesienie umocnień otaczających lewobrzeżną część miasta. Składały się one z 6 bastionów i 2 fortów, połączonych umocnieniami ziemnymi. Ich budowę zakończono ok. 1860 roku.

W swoich dziejach twierdza spełniała różne funkcje. Więziono tu polskich spiskowców po powstaniach 1846, 1848 i 1863 r. (m.in. L. Mierosławskiego, Wł. Niegolewskiego, W. Stefańskiego), oraz jeńców wojennych po zwycięskich dla Prus wojnach z Danią (1864), Austrią (1866) i Francją (1870-71). Szybki postęp techniki wojennej w II połowie XIX w. osłabił znaczenie Cytadeli. Rezultatem tych przemian było wybudowanie w 1. 1876-90 na obrzeżach miasta nowego, zewnętrznego pierścienia fortów, który przejął rolę starych umocnień.

W 1902 cesarz Wilhelm II pozwolił na rozebranie umocnień obwodowych miasta lewobrzeżnego, z wyjątkiem Cytadeli. Jego decyzja była spowodowana niewielką już przydatnością militarną tego typu obwarowań a także planami przekształcenia Poznania w miasto rezydencję (Residenzstadt).

W czasie I wojny światowej winiarska twierdza znalazła się poza obszarem działań zbrojnych. Opanowana bez walki przez powstańców wielkopolskich (29 XII 1918 r.), stała się ośrodkiem formowania I Pułku Strzelców Wielkopolskich orazI i II Batalionu Telegraficznego. Szczególne znaczenie miało przejęcie od Niemców fortecznej radiostacji, która zapewniła powstańcom bezpośredni kontakt z Warszawą i innymi europejskimi stolicami. W okresie międzywojennym na Cytadeli nadal stacjonowały jednostki Wojska Polskiego, m.in. 7 Batalion Telegraficzny, 7 Batalion Sanitarny, XII Batalion Kolejowy, 7 Batalion Administracyjny, 7 Szwadron Taborów i 3 Pułk Wojsk Kolejowych. Dzięki żołnierzom tej ostatniej formacji, w dn. 21 VII 1923 r. oddano do użytku linię kolejki wąskotorowej, długości 17,4 km, która połączyła Cytadelę z Obozem Ćwiczebnym w Biedrusku. W twierdzy działał też nadajnik lokalnej rozgłośni Polskiego Radia (od 1934 r.) oraz - podległa Oddziałowi 11 Sztabu Głównego Wojska Polskiego - stacja pelengacyjno - nasłuchowa nr 4, prowadząca radiowywiad na kierunku niemieckim.

Po zajęciu Poznania przez Wehrmacht (10 IX 1939 r.), w forcie wieziono jeńców wojennych - najpierw polskich m.in. gen. bryg. Romana Abrahama), później brytyjskich i radzieckich, natomiast w południowo - zachodniej części fosy urządzono strzelnicę doświadczalną filii zakładów Deutschen Waffen- und Munitionsfabriken AG (H. Cegielski). Znaczenie militarne Cytadeli wzrosło nieoczekiwanie na przełomie 1944/45 r. Stała się wówczas głównym punktem oporu kilkudziesięciotysięcznej niemieckiej załogi Festung Posen. Zdobyta po pięciodniowym szturmie 23 II 1945 r., pochłonęła życie kilkuset żołnierzy i oficerów Armii Czerwonej oraz mieszkańców Poznania (tzw. cytadelowców), zwerbowanych przez Rosjan. Był to pierwszy i ostatni jak się okazało wojenny epizod w dziejach twierdzy. W trakcie walk częściowemu zniszczeniu uległa redita koszarowa, pozostałe obiekty ocalały niemal w całości.

Po zakończeniu ll wojny światowej władze miejskie podjęty decyzje o rozbiórce Fortu. Przeprowadzono ją w l. 1950-58. Cegłę wykorzystano do odbudowy osiedli mieszkaniowych w Poznaniu (m.in. na Dębcu i przy ulicy Chociszewskiego) oraz w Warszawie. Od 1962 r. rozpoczął się proces przekształcania Cytadeli w Park Pomnik Przyjaźni i Braterstwa Broni Polsko Radzieckiej (obecna nazwa: Park Cytadela). W 1962 r. ocalałe fragmenty architektury fortecznej wpisane zostały do Państwowego Rejestru Zabytków.

Dziś Cytadela, to przede wszystkim atrakcyjnie położone, zielone płuca miasta z zespołem cmentarzy wojskowych, pomnikami, rzeźbami (m. in."Nierozpoznani" Magdaleny Abakanowicz), Dzwonem Pokoju i Przyjaźni Między Narodami oraz dwoma muzeami (Muzeum Uzbrojenia i Muzeum Armii "Poznań"), usytuowanymi w Częściowo odrestaurowanych obiektach fortecznych.

Tekst za : Jarosław Bączyk, Zarys historii Cytadeli (Fortu Winiary), Wielkopolskie Muzeum Walk Niepodległościowych







Aktywności powiązane z atrakcją: Zwiedzanie


Zobacz również

Komentarze

Nie ma jeszcze żadnych komentarzy.


W okolicy




Noclegi w okolicy





Promień km   

Artykuły dotyczące tej atrakcji:

Flower-loader
Trwa wyszukiwanie
[ zamknij ]

Logowanie

E-mail
Hasło
 
 

Zapomniane hasło | Rejestracja